Disleksili oyuncular repliklerini nasıl ezberler?

Disleksili oyuncular repliklerini çoğunlukla dinleyerek ve yüksek sesle söyleyerek ezberler. Mümkün olduğunca erken sayfadan sese geçer, sahneyi dinlerler. Metin akıllarında kalana kadar tekrar tekrar okumak yerine her repliği, duydukları bir önceki repliğin cevabı olarak öğrenirler.

Kısaca böyle. İşin uzun hali akşam dokuzda başlıyor: Gelen kutunda dört sayfalık seçme metni var, ertesi sabah onda seçmeye gireceksin. Okuyabilirsin. Altından kalkarsın. Ama metni her okuyuşunda, bekleme odasında yanında oturan oyuncunun iki katı emek harcıyorsun ve önünde tek bir gece var.

Metni okumak neden zor geliyor?

British Dyslexia Association, disleksiyi ağırlıklı olarak okuma ve yazmayı etkileyen, bilginin nasıl işlendiğiyle ilgili bir öğrenme güçlüğü olarak tanımlıyor. Aynı sayfada disleksili kişilerin gördüklerini ve duyduklarını işlemekte ve hatırlamakta da zorlanabileceği belirtiliyor.

Bu ikinci kısım önemli, ama önerilerin çoğu burayı atlıyor. Okumadan dinlemeye geçmek disleksiyi ortadan kaldırmaz. Harcadığın emeğin yönünü değiştirir. İşaretleri kelimelere çevirmek için harcadığın çabayı sahneye verebilirsin. Birçok disleksili oyuncu için işi değiştiren tam da bu. Yine de tekrar gerekiyor.

Bu konuda yalnız olmadığını bilmek de iyi geliyor. Henry Winkler'a 31 yaşında, Happy Days'te yıllardır oynarken tanı konmuş. TVLine'ın aktardığına göre, anılarında her okuma provasında satırı kaybettiğini ya da takıldığını, kendisinden önce gelen repliği sürekli kaçırdığını yazmış. Yine de on bir sezonun tamamında Fonz'u oynadı.

Seçme metnini erken al, rahat okunur hale getir

Disleksili oyuncularla çalışan ve The Dyslexic Actor's Toolkit kitabını yazan Deborah Groves, Nick Hern Books blogundaki kitap alıntısında ilk kuralı açıkça söylüyor: Sen ya da menajerin, metni her zaman önceden istemelisiniz. Diğer bütün kolaylıkların işe yaraması için önce zamana ihtiyacın var.

Sonra sayfayı rahat okuyabildiğin hale getir. Groves, Arial ya da Open Sans gibi okunaklı bir yazı tipini, rahat okuyabildiğin boyutta kullanmayı öneriyor. Renkli kâğıt veya sayfanın üzerine koyacağın renkli bir okuma filtresi ve her seferinde tek satırı gösteren bir okuma şeridi de önerileri arasında. Dyslexia Scotland'ın BDA'nın renk önerilerini özetlerken söylediği şu: Parlak beyaz üzerine siyah gibi sert kontrastlardan kaçın; herkesin rahat ettiği renk farklı olabilir. Krem rengi bazılarına iyi gelir, açık mavi başkalarına. Üç renk dene, satırı en az kaybettiğinle devam et.

Seçme metniyle çalışmayı kolaylaştıran birkaç şey daha var:

• Metni yeniden yaz. Casting ekibinden gelen PDF'ler çoğu zaman sıkışık dizilmiş, fotokopiden geçirilmiş ya da filigranlı olur. Kendi kopyanı büyük puntolu, ferah ve temiz hazırlayabilirsin.
• Her konuşmanın arasına boş bir satır koy. Böylece her karakterin sözü ayrı durur.
• Kendi karakterinin repliklerini bir renkle, her birinden hemen önce gelen repliği başka bir renkle işaretle. Sayfada öğrenmen gereken iki şey hemen görünür.
• İlk okumadan sonra ihtiyacın kalmayan sahne yönergelerinin üstünü çiz ki gözün sürekli onlara takılmasın.

Disleksili oyuncular dinleyerek nasıl replik ezberler?

Çalışmaya başlamadan önce sahneyi dinle. Birinden bütün karakterleri bir kez sana okumasını iste ya da sahne yönergeleri dahil metnin tamamını kendin yavaşça, yüksek sesle oku. Groves da bunu öneriyor. Kelimelerden önce hikâyeyi bedeninde hisset: Kim ne istiyor, sahne nerede yön değiştiriyor, nasıl bitiyor? Sahnenin akışını bildiğinde replikleri bir yere oturtabilirsin.

Sonra küçük parçalarla çalış. Parçaları sayfa sayısına göre değil, düşüncenin tamamlandığı yere göre ayır. Senden önceki replik ve ona verdiğin cevap bir parça. Önce o repliği, ardından kendi repliğini yüksek sesle söyle. İkisi tek bir cümle gibi gelene kadar tekrarla. Sonraki çifti ekle. Başa dön. Yalnızca kendi repliklerini öğrenirsen hepsini bilsen de girişini kaçırabilirsin. Çünkü o odada kimse sana kendi repliğinin ilk kelimesini söyleyerek sıra vermeyecek. Winkler'ın kaçırdığı replikler de tam bu mesele.

Her şeyi yüksek sesle söyle ve söylerken hareket et. Koridorda yürü, bulaşıkları yıka. Neden işe yaradığını DEHB veya disleksiyle replik ezberleme yazısında anlattım. Replikleri sessizce okumak yerine sesli söylemeye dair araştırmalar da orada.

Diğer karakterleri kaydet, kendi repliklerinde boşluk bırak

Disleksi ve DEHB üzerine oyuncu sohbetlerinde bu yöntem yıllardır anlatılır. Diğer bütün karakterlerin repliklerini telefonuna kaydedersin, kendi repliklerinin geleceği yerlere sessizlik bırakırsın. Sonra yürürken ya da gözlerini kapatıp kaydı dinler, duyduğun repliklere cevap verirsin. Sayfa artık ortada yok. Dinliyor ve cevap veriyorsun. Sahnenin senden istediği de zaten bu.

Yöntemin asıl zahmeti kaydı hazırlamak. Diğer karakterlerin repliklerini yüksek sesle okuman gerekiyor. Zaten kaçınmaya çalıştığın iş bu. Sonra her boşluğun ne kadar süreceğini tahmin etmelisin. Kısa bırakırsan sıradaki replik sen daha bitirmeden girer. Bir de yönetmen bir repliği çıkarırsa bütün kaydı baştan yaparsın.

blablabla'yı tam bu uğraşı ortadan kaldırmak için yaptım. Seçme metnini PDF, Word dosyası veya basılı sayfaların fotoğrafı olarak içe aktarıp karakterini seçiyorsun. Uygulama diğer bütün karakterleri ayrı seslerle okuyor. Sıra sana geldiğinde durup ihtiyacın kadar bekliyor, konuşman bittiğinde devam ediyor. Boşluğun süresini tahmin etmen gerekmiyor. Bir kelimeyi bulman yirmi saniye sürüyorsa sana yirmi saniye veriyor.

Dinle moduyla başla. Kendi karakterin dahil bütün karakterlerin seslendirildiği sahneyi baştan sona dinlersin. Telefonda birine ihtiyaç duymadan, önce sahneyi duyma adımını böyle geçersin. Ardından Çalışma moduna geç. Bu kez kendi repliklerini uygulama okumaz, sen söylersin. Bir ayarla repliğinin ekranda ne kadarının görüneceğini seçersin: Repliğin tamamı, İpucu ile ilk birkaç kelime, İlk harfler ile her kelimenin ilk harfi veya Gizli ile hiçbiri. iPhone ve iPad'de senaryo yazısını büyütebilir, kâğıt, koyu veya yüksek kontrast görünümüne geçebilir, öğrenirken sesleri normal hızın dörtte üçüne yavaşlatabilirsin. Sesler oluşturulduktan sonra hepsi çevrimdışı çalışır.

Bu bir prova aracı. Herhangi bir şeyin tedavisi değil. Kayıt yönteminin sıkıcı kısmını üstleniyor ki akşamını sahneye ayırabilesin. Biriyle çalışmayı tercih ediyorsan onunla çalış. Seninle okuyan bir arkadaş hâlâ bulabileceğin en iyi partner. Uygulama, onun müsait olmadığı akşamlar için var.

Soğuk okuma ve okuma provaları

Bazen metni önceden alamazsın. İçeri girersin, sayfaları eline verirler.

Metne bakmak için birkaç dakika isteyebilirsin. Daha büyük puntolu bir kopya ya da bir meslektaşının senden önceki replikleri önce sana okumasını da isteyebilirsin. Groves, işverene disleksili olduğunu söylemenin göz korkutabileceğini açıkça kabul ediyor. İhtiyacını isteyebilmek için bunu paylaşabilmen gerektiğini de söylüyor. Disleksiyi söyleyip söylememek sana kalmış. Süre istemek için gerekçe göstermen gerekmiyor.

Okurken parmağını ya da bir kartı satırın altında tut. Başını bir düşüncenin ortasında değil, o düşünce tamamlandığında kaldır. Yerini kaybedersen dur, bul ve devam et. O odada kimse okumana not vermiyor. Dinleyip dinlemediğine bakıyorlar.

Kısa tekrarlar yap, sonra uyu

Dinleyerek öğrenirken az ama sık çalışmak işe yarıyor. Bugün üç kısa tekrar, yarın iki, seçme sabahı bir tane daha. Aralarda uyu; öğrendiklerin o sırada yerleşiyor. İki güne yayılmış sakin sakin beş tekrar, önceki gece panikle yapılan yirmi tekrardan daha iyi. Beynin metni nasıl işlerse işlesin.

Karakterin niyetini oynamak ve her repliği onu söyleme sebebine bağlamak gibi her oyuncunun işine yarayan yöntemler için oyuncular nasıl replik ezberler yazısına bak. İlk okumadan selftape'e kadar partnersiz çalışmayla ilgili her şey de tek başına prova yapma rehberinde.

Akşam dokuza ve o dört sayfaya dönelim. Artık bir şey istemek için geç. İlk sayfayı büyük puntolarla yeniden yaz. Sahneyi bir kez baştan sona dinle. Sonra senden önceki ilk repliği ve ona verdiğin cevabı yüksek sesle çalış. Üçüncü tekrardan sonra da yat.