Diễn tập cảnh bằng ngôn ngữ không phải tiếng mẹ đẻ

Tôi lớn lên nói tiếng Đan Mạch. Phần lớn công việc nhà nghề của tôi lại bằng tiếng Anh. Cái khoảng cách giữa thứ tiếng tôi nghĩ trong đầu và thứ tiếng tôi diễn bằng đã định hình gần như mọi thứ trong cách tôi tập.

Nếu bạn làm việc bằng một thứ tiếng không phải tiếng mẹ đẻ, mà ở Scandinavia thì hầu hết chúng tôi đều phải vậy vào lúc này hay lúc khác, bạn biết cái nỗi lo rất riêng đó. Không chỉ là nói đúng chữ. Mà là nghe sao cho ra dáng bạn thuộc về cái cảnh đó. Như thể những chữ đó là của bạn, chứ không phải vay mượn ở đâu.

Đây là những gì tôi rút ra, mà phần lớn là học theo cách vất vả nhất. Các kỹ thuật tập chung trong hướng dẫn đầy đủ về tập một mình vẫn dùng được. Bài này nói về cái lớp gánh thêm mà bạn mang theo khi cảnh diễn nằm trong thứ tiếng thứ hai của bạn.

Cái bẫy giọng nước ngoài

Lỗi hay gặp nhất của diễn viên song ngữ là dồn hết thời gian tập vào phát âm. Bạn luyện từng âm, mài nhẵn các nguyên âm, san phẳng cái âm điệu của tiếng mẹ đẻ cho tới khi nghe tạm chấp nhận được. Rồi bạn bước vào phòng và cho ra một bản đọc sạch về kỹ thuật nhưng rỗng nhân vật bên trong.

Luyện giọng thì quan trọng. Nhưng nó không phải là diễn. Nếu bạn dồn chín mươi phút cho cái âm R kiểu Mỹ mà không một phút nào cho việc nhân vật muốn gì, thì bạn đã chuẩn bị sai thứ rồi. Casting director làm việc được với một giọng nước ngoài hơi hơi. Họ chẳng làm gì được với một màn diễn rỗng.

Cách của tôi bây giờ là tách hai việc ra. Tôi luyện phát âm riêng, trên xe, lúc nấu ăn, chỉ để cho cái miệng quen với các âm. Còn buổi tập cảnh thật sự thì dồn vào nhân vật, ý định và mối quan hệ, y hệt như khi làm bằng tiếng mẹ đẻ. Cái giọng nước ngoài chỉ là một lớp phủ bên trên, không phải cái nền.

Nghĩ bằng ngôn ngữ đó

Có một giai đoạn trong việc thành thạo ngôn ngữ mà bạn ngừng dịch trong đầu và bắt đầu nghĩ trực tiếp bằng ngôn ngữ thứ hai. Với diễn xuất, bạn cần đạt đến điểm đó với lời thoại của nhân vật, dù trong cuộc sống hàng ngày bạn chưa đến mức đó.

Đừng tập theo kiểu đọc câu thoại bằng tiếng Anh, hiểu nó qua tiếng mẹ đẻ, rồi dịch ngược câu đáp của bạn ra lại. Cái vòng đó chậm quá. Chạy xong nó thì khoảnh khắc đã trôi qua mất rồi.

Làm việc với cảnh bằng đúng thứ tiếng sẽ diễn ngay từ đầu. Nếu cần tra nghĩa của cái gì đó, tra một lần rồi cất bản dịch đi. Cứ ở lại trong thứ tiếng đó.

Nghe lời của nhân vật kia được nói thành tiếng

Đây là chỗ mà làm việc bằng tiếng thứ hai đẻ ra một vấn đề rất riêng khi tập. Khi bạn đọc thầm lời của nhân vật kia, bạn nghe nó bằng giọng của mình, ở tốc độ của mình, với cái nhịp của riêng mình. Nhưng lúc diễn, bạn sẽ nghe nó từ miệng một người bản ngữ, với một âm điệu khác hẳn.

Cái nhịp của tiếng Anh không phải cái nhịp của tiếng Đan Mạch, Thụy Điển hay Na Uy. Trọng âm rơi vào những chỗ khác. Nếu bạn mới chỉ nghe cảnh trong đầu mình, thì lần đầu nghe nó vang lên bằng giọng bản ngữ có thể làm bạn chệch nhịp. Bỗng dưng mấy câu cue nghe khác hẳn cái bạn đã tập, và bạn cứ chậm mất nửa nhịp suốt phần còn lại của cảnh.

Đó là lý do vì sao nghe lời thoại được nói thành tiếng trong lúc tập càng quan trọng hơn khi bạn làm việc bằng tiếng thứ hai. Một bạn diễn nói tiếng bản ngữ là lý tưởng. Một app diễn tập như blablabla cũng chạy tốt, bạn nghe lời của các nhân vật khác bằng đúng thứ tiếng sẽ diễn, điều đó luyện cho tai bạn quen với cái nhịp mà bạn sẽ gặp ngoài trường quay.

Hiểu nghĩa hơn là chính xác từng âm

Gọt cho tròn từng âm ít quan trọng hơn việc hiểu từng câu thoại. Tôi từng thấy diễn viên đọc thoại với phát âm hoàn hảo rồi đứng hình ngay lúc nhân vật kia nói, vì họ không hiểu trọn cái đang được nói với mình. Họ học thuộc âm mà không thấm nghĩa.

Trước khi lo tới chuyện nói thế nào, hãy chắc là bạn biết chính xác mình đang nói cái gì. Đọc qua cả cảnh và xác nhận bạn hiểu từng chữ, từng thành ngữ, từng cái ý ám chỉ về văn hóa. Tiếng Anh đầy những lối nói không dịch thẳng ra được. Nếu trong đầu bạn cứ hiểu chúng theo nghĩa đen, là bạn đang để tuột mất cảnh diễn. Phân tích cảnh ở đây làm một công đôi việc. Phần hiểu nghĩa và phần xử lý ngôn ngữ gộp luôn vào một lượt.

Ngôn ngữ cơ thể là phổ quát

Khi mấy con chữ thấy xa lạ và cứng đơ trong miệng, tôi quay về với cơ thể. Tôi diễn cảnh bằng cơ thể trước, gồm cử chỉ, chuyển động, hơi thở, mà chưa nói gì. Rồi tôi đặt lời thoại lên trên. Cách đó neo màn diễn vào một thứ không phụ thuộc vào trình độ ngôn ngữ. Cơ thể biết nó đang làm gì ngay cả khi cái miệng còn đang dò dẫm.

Vấn đề tự tin

Có một mặt cảm xúc của việc diễn bằng tiếng thứ hai mà ít ai nói tới cho đủ. Bạn thấy mình phơi ra trần trụi. Bạn lo mình nghe ngô nghê, hoặc trẻ con, hoặc vốn từ của mình ít quá. Cái bất an đó có thể đẩy bạn chơi an toàn. Co lại. Im đi.

Hãy cưỡng lại cái bản năng đó. Casting không gọi bạn tới bất chấp cái giọng nước ngoài của bạn, họ gọi bạn vì con người diễn viên trong bạn. Hãy làm chủ cái vốn ngôn ngữ mình đang có. Hiểu cảnh sâu tới mức những con chữ thành ra của bạn, dù chúng bật ra từ một phần khác trong não so với tiếng mẹ đẻ.

Cái giọng nước ngoài sẽ luôn còn đó, ít nhất là một chút. Diễn xuất mới là thứ làm người ta quên nó đi.