Πρόβα σε γλώσσα που δεν είναι η πρώτη σου

Μεγάλωσα μιλώντας Δανικά. Το μεγαλύτερο μέρος της επαγγελματικής μου δουλειάς γίνεται στα Αγγλικά. Αυτό το χάσμα ανάμεσα στη γλώσσα που σκέφτομαι και τη γλώσσα που ερμηνεύω έχει διαμορφώσει σχεδόν τα πάντα στον τρόπο που προβάρω.

Αν δουλεύεις σε γλώσσα που δεν είναι η πρώτη σου - και στη Σκανδιναβία το κάνουμε σχεδόν όλοι κάποια στιγμή - ξέρεις ακριβώς ποιο είδος άγχους δημιουργεί. Δεν πρόκειται απλώς για να πεις σωστά τις λέξεις. Είναι το να ακούγεσαι ότι ανήκεις στη σκηνή. Ότι οι λέξεις είναι δικές σου και όχι δανεισμένες.

Αυτά που έχω βγάλει, κυρίως από λάθη. Οι γενικές τεχνικές πρόβας από τον πλήρη οδηγό πρόβας μόνος ισχύουν κι εδώ. Αυτό το άρθρο αφορά το επιπλέον βάρος που κουβαλάς όταν η σκηνή είναι στη δεύτερη γλώσσα σου.

Η παγίδα της προφοράς

Το πιο συνηθισμένο λάθος που κάνουν οι δίγλωσσοι ηθοποιοί είναι να αφιερώνουν όλο τον χρόνο πρόβας στην προφορά. Εξασκείς τους ήχους, λειαίνεις τα φωνήεντα, ισοπεδώνεις τη μελωδία της μητρικής σου γλώσσας μέχρι να ακούγεσαι αποδεκτά ουδέτερος. Και μετά μπαίνεις στη αίθουσα και δίνεις μια τεχνικά άψογη ανάγνωση χωρίς κανέναν χαρακτήρα κάτω από αυτή.

Η δουλειά προφοράς έχει σημασία. Δεν είναι όμως υποκριτική. Αν έχεις αφιερώσει ενενήντα λεπτά στο αμερικάνικο R και μηδέν λεπτά στο τι θέλει ο χαρακτήρας σου, έχεις ετοιμαστεί για το λάθος πράγμα. Οι υπεύθυνοι κάστινγκ μπορούν να δουλέψουν με μια ελαφριά προφορά. Δεν μπορούν να δουλέψουν με άδεια ερμηνεία.

Η δική μου προσέγγιση τώρα: χωρίζω τη δουλειά. Την προφορά την κάνω χωριστά - στο αυτοκίνητο, ενώ μαγειρεύω, απλώς βγάζοντας τους ήχους από το στόμα μου. Η πραγματική πρόβα της σκηνής αφορά τον χαρακτήρα, την πρόθεση και τη σχέση, ακριβώς όπως θα γινόταν στη μητρική μου γλώσσα. Η προφορά είναι ένα επιπλέον στρώμα πάνω, όχι το θεμέλιο.

Σκέψου στη γλώσσα

Υπάρχει ένα στάδιο στη γλωσσική επάρκεια όπου σταματάς να μεταφράζεις στο κεφάλι σου και αρχίζεις να σκέφτεσαι κατευθείαν στη δεύτερη γλώσσα. Για την υποκριτική, πρέπει να φτάσεις εκεί με τον διάλογο του χαρακτήρα σου συγκεκριμένα, ακόμα κι αν δεν έχεις φτάσει εκεί στην καθημερινή ζωή.

Μη προβάρεις διαβάζοντας την ατάκα στα Αγγλικά, καταλαβαίνοντάς την στα Δανικά και μετά μεταφράζοντας την απάντησή σου ξανά στα Αγγλικά. Αυτός ο κύκλος είναι πολύ αργός. Μέχρι να τον ολοκληρώσεις, η στιγμή έχει φύγει.

Δούλεψε τη σκηνή στη γλώσσα της ερμηνείας από την αρχή. Αν χρειαστεί να ελέγξεις τη σημασία κάποιου πράγματος, κοίταξέ το μια φορά και μετά βάλε την μετάφραση στην άκρη. Μείνε στη γλώσσα.

Ακούγοντας τις άλλες ατάκες να εκφωνούνται

Εδώ η δουλειά σε δεύτερη γλώσσα δημιουργεί ένα συγκεκριμένο πρόβλημα στην πρόβα. Όταν διαβάζεις σιωπηλά τις ατάκες του άλλου χαρακτήρα, τις ακούς στη δική σου προφορά, με τον δικό σου ρυθμό, με τα δικά σου μοτίβα τονισμού. Στην ερμηνεία όμως θα τις ακούσεις από έναν native speaker με εντελώς διαφορετική μουσική.

Ο ρυθμός των Αγγλικών δεν είναι ο ρυθμός των Δανικών, των Σουηδικών ή των Νορβηγικών. Τα τονικά μοτίβα πέφτουν διαφορετικά. Αν έχεις ακούσει τη σκηνή μόνο στο κεφάλι σου, την πρώτη φορά που θα την ακούσεις να εκφωνείται σωστά μπορεί να σε βγάλει από τον ρυθμό. Ξαφνικά τα cues ακούγονται διαφορετικά από αυτό που είχες προβάρει και μένεις μισό beat πίσω για το υπόλοιπο της σκηνής.

Γι' αυτό ο ήχος του διαλόγου στην πρόβα έχει ακόμα μεγαλύτερη σημασία όταν δουλεύεις σε δεύτερη γλώσσα. Ένας native speaker ως συνεργάτης σκηνής είναι ιδανικός. Μια εφαρμογή πρόβας όπως το blablabla δουλεύει επίσης καλά - ακούς τις ατάκες των άλλων χαρακτήρων στη γλώσσα της ερμηνείας, κάτι που εκπαιδεύει το αυτί σου στον ρυθμό που θα συναντήσεις στα γυρίσματα.

Νόημα πάνω από ακρίβεια

Το να τελειοποιήσεις κάθε φωνήεμα είναι λιγότερο σημαντικό από το να καταλαβαίνεις κάθε ατάκα. Έχω δει ηθοποιούς να λένε τον διάλογό τους με άψογη προφορά και μετά να χάνουν νήμα κατά τις ατάκες του άλλου χαρακτήρα γιατί δεν καταλάβαιναν πλήρως τι τους λεγόταν. Είχαν απομνημονεύσει ήχους χωρίς να απορροφήσουν το νόημα.

Πριν ανησυχήσεις για το πώς λες κάτι, σιγουρέψου ότι ξέρεις ακριβώς τι λες. Διάβασε ολόκληρη τη σκηνή και επιβεβαίωσε ότι καταλαβαίνεις κάθε λέξη, κάθε έκφραση, κάθε πολιτισμική αναφορά. Τα Αγγλικά είναι γεμάτα εκφράσεις που δεν μεταφράζονται απευθείας. Αν τις αντιλαμβάνεσαι κυριολεκτικά στο μυαλό σου, χάνεις τη σκηνή. Η ανάλυση σκηνής κάνει διπλή δουλειά εδώ. Η εργασία νοήματος και η γλωσσική εργασία συγχωνεύονται σε ένα πέρασμα.

Η σωματική γλώσσα είναι καθολική

Όταν οι λέξεις νιώθουν ξένες και άκαμπτες στο στόμα μου, επιστρέφω στο σώμα. Παίζω τη σκηνή σωματικά - χειρονομίες, κίνηση, αναπνοή - χωρίς να μιλώ. Μετά προσθέτω τις λέξεις πάνω. Αυτό θεμελιώνει την ερμηνεία σε κάτι που δεν εξαρτάται από τη γλωσσική επάρκεια. Το σώμα ξέρει τι κάνει ακόμα κι όταν το στόμα είναι σε αμφιταλάντευση.

Το πρόβλημα της αυτοπεποίθησης

Υπάρχει μια συναισθηματική διάσταση στο να ερμηνεύεις σε δεύτερη γλώσσα που κανείς δεν συζητά αρκετά. Νιώθεις εκτεθειμένος. Ανησυχείς μήπως ακούγεσαι ανόητος, ή παιδιάστικος, ή ότι το λεξιλόγιό σου είναι πολύ περιορισμένο. Αυτή η ανασφάλεια σε κάνει να παίζεις με ασφάλεια. Μικρά. Ήσυχα.

Πολέμα αυτό το ένστικτο. Το κάστινγκ δεν σε κάλεσε παρά την προφορά σου - σε κάλεσε λόγω του ποιος είσαι ως ηθοποιός. Ανάλαβε τη γλώσσα που έχεις. Κατανόησε τη σκηνή αρκετά βαθιά ώστε οι λέξεις να νιώθουν δικές σου, ακόμα κι αν έρχονται από άλλο μέρος του εγκεφάλου σου από ότι η πρώτη σου γλώσσα.

Η προφορά θα είναι πάντα εκεί, έστω λίγο. Η υποκριτική είναι αυτή που τους κάνει να την ξεχάσουν.