Cách tập độc thoại một mình tại nhà

Nhiều diễn viên xử lý độc thoại như một cảnh đôi bị rút mất người kia. Đó là sai lầm đầu tiên. Cảnh đôi là một ván tennis. Độc thoại là cú giao bóng vào sân trống, bạn phải tự tưởng tượng quả bóng bay ngược về.

Cách chuẩn bị khác hẳn. Không phải khó hơn, dù thường có cảm giác vậy. Khác là vì cái khung bạn vẫn dựa vào trong cảnh đôi, gồm câu cue, phản ứng, năng lượng của bạn diễn, giờ không còn ở đó. Bạn phải tự dựng lấy cái khung đó.

Tìm người bạn đang nói chuyện cùng

Mọi độc thoại đều có đối tượng. Hamlet không nói với khán giả. Anh ta nói với chính mình, với Thượng đế, hoặc với ý niệm về cái chết. Lady Macbeth nói với những linh hồn. Edmund nói với tự nhiên.

Trước khi làm bất cứ điều gì, hãy trả lời câu này: tôi đang nói chuyện với ai? Họ đang ở đâu? Họ có trong phòng không? Họ có trong ký ức của tôi không? Hay họ là khán giả đang giả vờ là người khác?

Rồi tới câu khó hơn: họ phản ứng ra sao? Nếu bạn đang nói độc thoại với một người đứng trước mặt, thì họ đang đáp lại thế nào? Họ co rúm lại? Nổi giận? Lạnh dần đi? Bạn sẽ không có được cái phản ứng đó trong phòng thử vai, nên bạn phải tự dựng nó lên bằng tưởng tượng trong lúc tập. Nhìn thấy họ. Để phản ứng của họ làm đổi cái bạn làm tiếp theo.

Đây là yếu tố lớn nhất tách một bản độc thoại chết khỏi một bản sống. Diễn viên chưa chọn được một người cụ thể để nói với thường rốt cuộc đọc thoại vào khoảng không giữa sân khấu. Mắt họ trơ ra. Camera thấy liền.

Chia thành các nhịp

Một bản độc thoại nhìn như bức tường chữ trên trang giấy thì gần như chắc chắn không phải vậy. Bên trong nó có những khúc ngoặt. Những chỗ mà lập luận đổi hướng, nhân vật đổi chiến thuật, một điều gì đó chạm tới và cái nền cảm xúc xê dịch đi.

Tìm những khúc ngoặt đó. Gạch chúng ra. Tôi hay kẻ một đường ngang trang giấy ở bất cứ chỗ nào mạch nghĩ đổi hướng. Hầu hết các bản độc thoại có từ ba tới sáu nhịp. Có bản nhiều hơn.

Lúc này bạn không còn phải vật lộn với một bản độc thoại dài thượt nữa. Bạn có một chuỗi những khoảnh khắc nhỏ hơn, mỗi cái mang một ý định riêng. Cách chia khúc tương tự vốn giúp ích cho việc thuộc lời ở đây còn quan trọng hơn, vì một bản độc thoại không có cấu trúc bên trong thì chỉ là ai đó đang nói thao thao vào mặt bạn.

Mỗi nhịp cần một động từ riêng. Bạn đang làm gì trong đoạn này? Cầu xin? Dọa? Hồi tưởng? Tự thuyết phục mình? Động từ đổi thì nhịp đổi. Đó là tấm bản đồ của bạn.

Để cơ thể di chuyển

Đây là cái xảy ra với hầu hết diễn viên khi tập độc thoại một mình: họ đứng chôn chân giữa phòng, không nhúc nhích. Trong cảnh đôi, cái thân thể của bạn diễn kéo bạn đi khắp không gian. Bạn nghiêng vào, lùi ra, quay đi. Mất người kia rồi, bạn đứng đơ.

Hãy cưỡng lại điều đó. Một cách có chủ ý.

Thử chạy độc thoại trong lúc đang đi. Không phải đi tới đi lui, mà đi như có chủ đích, như thể bạn đang đi đâu đó. Cái đà của cơ thể làm đổi lối diễn của bạn theo những cách mà ngồi im bạn không chạm tới được. Thử ngồi bệt xuống sàn. Thử nằm ngửa. Thử trong lúc đang rửa chén.

Tôi không bảo bạn diễn theo kiểu đó. Tôi nói là cơ thể tìm ra những thứ cái não bỏ sót. Một câu thoại bạn đã đọc y một kiểu suốt một tiếng đồng hồ bỗng nghe khác hẳn khi bạn nói nó trong tư thế ngồi xổm. Bạn phát hiện ra một đoạn cần sự lặng đi, vì bạn đã đi xuyên qua nó và cái sự lặng ấy giờ giống một lựa chọn, chứ không phải một thứ mặc định.

Cái bẫy về thân thể với độc thoại là đứng im thì có cảm giác trung tính. Không phải đâu. Nó trông cứng đờ, khóa chặt, gồng lên. Sự lặng đi phải là cái bạn chọn ở một khoảnh khắc cụ thể, chứ không phải cái bạn rơi vào vì chẳng có ai để di chuyển cùng.

Tự quay. Xem lại.

Với việc tập cảnh đôi, tôi nghĩ quay lại thì hữu ích nhưng không bắt buộc, bạn học được nhiều hơn từ việc tập với một bạn diễn hoặc một app tập luyện. Với độc thoại, quay lại là bắt buộc.

Dựng điện thoại lên. Chạy độc thoại. Xem lại.

Camera phơi ra những thứ về độc thoại mà bạn không tài nào cảm được từ bên trong. Mắt trơ. Hàm cứng. Cùng một động tác tay lặp lại bốn lần. Cái khoảnh khắc bạn rớt tập trung và nhìn vào hư không. Cái kiểu dồn trọng tâm chân qua lại nhìn như đang lo lắng chứ không phải có chủ ý.

Bạn sẽ ghét cảnh tự xem mình. Ai cũng thế. Cứ xem. Rồi chạy lại và sửa đúng một thứ. Không phải mọi thứ, một thứ. Cái bàn tay cứ đưa lên mặt. Cái đoạn mắt bạn nhìn xuống. Cái nhịp chuyển đoạn trông như một điểm chết.

Mỗi lần quay một thứ. Sau bốn năm lần bạn sẽ có một màn diễn khác hẳn, mà mỗi thay đổi đều cụ thể chứ không mơ hồ.

Khi độc thoại nằm trong một cảnh lớn hơn

Một số độc thoại tồn tại độc lập - bài thử vai, bài thi, tác phẩm cổ điển riêng lẻ. Nhưng nhiều độc thoại được nhúng trong các cảnh. Nhân vật của bạn có một bài phát biểu hai trang, nhưng có mười trang đối thoại trước đó và bốn trang sau.

Nếu rơi vào tình huống đó, đừng tập độc thoại tách riêng ra. Bạn cần cái bối cảnh bao quanh nó. Chuyện gì vừa xảy ra? Câu cuối cùng nhân vật kia nói là gì? Cái trạng thái cảm xúc mà bạn đã dồn lên qua mười trang trước đó là gì?

Đây là lúc việc nghe được phần thoại xung quanh trở nên quan trọng. Với blablabla, bạn nhập được nguyên cả cảnh và nghe lời của các nhân vật khác dẫn vào bài độc thoại của bạn, để bạn bước tới nó với đúng trạng thái cảm xúc, thay vì khởi động nguội từ con số không. Bài độc thoại chạm khác hẳn khi bạn đã sống qua cái cảnh đã đẻ ra nó.

Vấn đề khán giả

Đây là một điều rất riêng của độc thoại mà ít ai nói tới cho đủ. Khi tập cảnh đôi một mình, bạn có thể tưởng tượng ra nhân vật kia. Còn khi tập độc thoại một mình, bạn lại thường phải tưởng tượng ra cả khán giả, mà cái đó khó hơn tưởng tượng một người.

Khán giả là một khối. Nó có một năng lượng tập thể, cứ chuyển đổi không ngừng. Không phải một người với một phản ứng. Và cái cám dỗ là diễn cho cái đám đông tưởng tượng đó bằng cách to lên, lớn tiếng lên, kịch tính lên.

Cưỡng lại đi. Hãy nói với một người. Dù bài độc thoại trên giấy tờ là nói với cả một đám đông, hãy chọn một gương mặt trong tưởng tượng và nói với gương mặt đó. Bạn có thể đổi gương mặt đó ở các nhịp chuyển đoạn. Nhưng lúc nào cũng phải có một đôi mắt cụ thể mà bạn đang nhìn thẳng vào. Sự gần gũi thì nhân lên được. Sự chung chung thì không.

Những màn độc thoại hay nhất tôi từng xem đều có chung một thứ: tôi thấy như mình đang nghe lỏm một điều gì đó riêng tư. Không phải đang xem một màn diễn. Mà là nghe lỏm một người đang nghĩ thành tiếng. Đó mới là cái cần nhắm tới khi tập, không phải âm lượng, không phải cường độ, mà là cái cảm giác rằng bài nói này vẫn cứ diễn ra dù có ai xem hay không.

Độc thoại chỉ là một mảnh trong bức tranh tập một mình. Muốn nhìn toàn cảnh, gồm cảnh đôi, thuộc lời, selftape, cold read, thì có hướng dẫn đầy đủ về tập một mình.